186-211, Cambridge University Press, New York

سال گذشته نخستین بار بحث ساماندهی آشفتهبازار LPG در قانون بودجه ۱۴۰۰ مطرح شد و طبق مصوبه مجلس، وزارت نفت مکلف به افزودن ۲ میلیون تن LPG به سبد سوخت کشور شده و همچنین ۷ هزار میلیارد تومان(۱۴.۵ درصد) از کل درآمدهای صادراتی LPG مجتمع پارس جنوبی در تبصره ۱۴ قانون بودجه آورده شد. طبق آمار پس از اصلاح تعرفه گاز بخش خانگی در سال جاری، میانگین قیمت گاز در داخل کشور دو برابر شده است، در نتیجه درآمدهای حاصل از فروش داخلی گاز در سال آینده نسبت به سال جاری دو برابر خواهد شد(۱۰۰ درصد افزایش)؛ اما طبق بندهای مصارف تبصره ۱۴، سهم شرکت ملی گاز به جای ۱۰۰ درصد افزایش، تنها ۲۰ درصد افزایش داشته و به رقم ۲۰ هزار میلیارد تومان رسیده است و مابقی درآمدها به سایر بخشها تخصیص داده شده است، البته سازمان هدفمندی همین بودجه شرکت گاز ذیل تبصره ۱۴ را نیز پرداخت نمیکند یا با تاخیر زیاد پرداخت میشود.

بر این اساس، فرض شده است که نرخ اکتشاف با افزایشی 75 درصدی از حدود 7/1 درصد به 7/2 درصد در سال افزایش یابد. این آموزشها به کمک اساتید مجرب تهیه شدهاند و میتوانند شروع خوبی برای یادگیری یا افزایش مهارت را برای متقاضیان رقم بزنند. در ادامه، سرفصلهای این دوره آموزشی، معرفی شدهاند. جدول (1)، مقادیر واقعی (آمار و اطلاعات ترازنامه انرژی کشور) و شبیهسازی شده (یافتههای حاصل از حل الگوی پویاییشناسی سیستم طراحی شده) برای سه متغیر مجموع ذخایر گازی قابل استحصال در ایران، تولید گاز در ایران و تقاضای گاز جهانی را طی دوره 91-1380 به تصویر کشیده است.

به عبارت دیگر، این احتمال وجود دارد که ایران به دلیل تحریمها بخش مهمی از نفت خود را از مبانی غیررسمی به فروش میرساند و آمار آن در دسترس نیست و یا در آمارهای رسمی نمیآید. در بازارهای انحصاری برای ورود سایر تولیدکنندگان یا عرضهکنندگان به بازار، مانع وجود دارد.

بازارهای اقتصادی، کلان هستند و در این بازار ها عموماً چندین فرد حقوقی یا حقیقی منابع طبیعی را کنترل میکنند. از جمله صنایع موجود در بازارهای رقابت انحصاری می توان به پیرایشگری اشاره کرد.

همچنین 575 میلیون دلار از زمان رزرو در تجارت گاز طبیعی مایع (LNG) خود پس از کاهش تولید در استرالیا و کاهش ارزش، خسارت متحمل شده است. یعنی شرکتها میتوانند با افزایش بهرهوری در هنگام رشد، تولید خود را افزایش دهند. یعنی کالاها و خدمات ارائهشده در بازار رقابت انحصاری، همگن نیستند. بازار رقابت انحصاری به بازار انحصاری شباهت دارد. زمانی که تولید رستوران به ۵۰ عدد ساندویچ در روز برسد، امکان دارد رشد بیشتر، نیازمند مبالغ زیاد، جهت سرمایهگذاری در نیروی کار ماهرتر یا خریداری تجهیزات پیشرفتهتر باشد.

در واقع، منابع قدرتدهنده مختلفی وجود دارند که با قدرت بخشیدن به یک فرد یا شرکت عرضه کننده، انحصار را در بازار بوجود میآورند. در بازار انحصاری با منحنی هزینه نهایی مواجه میشویم که در بازار رقابت کامل نیز با آن برخورد کرده بودیم. به بیان دیگر تسویه مالی بین دولت و پالایشگاهها به صورت نقدی انجام نمیشود، بلکه دولت نفت خام(انفال) را به پالایشگاهها میدهد و مابهازای ارزش آن، پنج فرآورده اصلی تولیدی آنها را دریافت کرده و صادر میکند.

یعنی در این بازار، تنها یک فرد یا شرکت، کالاها و خدمات را عرضه میکند. در این مطالعه از دو آزمون معتبر و پرکاربرد این حوزه یعنی آزمون بازتولید رفتار و آزمون وارد کردن تکانه به متغیرها استفاده شده است که نتایج آنها بیانگر اعتبار و اعتماد به نتایج شبیهسازی است.

بطور خلاصه اغلب نتایج حاکی از این است که متغیرهای مورد بررسی ایستا نبوده و با یکبار تفاضل­گیری ایستا می­شوند.

به عبارت دیگر، الگوی طراحی شده توانایی تشریح روند واقعی دادهها را دارد و به نتایج حاصل از شبیهسازیها میتوان اعتماد کرد.

در واقع دو نوع انحصار بوجود آمده از دولت وجود دارد. اگر دولت بیشتر درآمدهای حاصل از افزایش قیمت نفت را به سرمایه­گذاری اختصاص دهد، با فرض اینکه سرمایه­گذاری مولد میباشد، باعث رشد تولید می­شود. بنابراین افزایش ۶۲ درصدی درآمدهای مالیاتی که قرار است در لایحه بودجه ۱۴۰۱ صورت گیرد از این جهت مثبت تلقی میشود که نشاندهندهی یک تحول در حوزهی نظام مالیاتی است. از جمله تفاوتهای این بازارها میتوان به درآمد نهایی و قیمت، تفاوت در محصولات، تعداد رقابتکنندگان، موانع ورود، کشش تقاضا، سود اضافه، حداکثرسازی سود و منحنی عرضه اشاره کرد.

به علت وجود موانع اندک برای ورود، شرکتهای رقیب جدید به صورت مداوم وارد بازار میشوند تا از کسب سودهای بسیار بالاتر از مقدار معمول، توسط شرکتهای موجود، جلوگیری کنند.

اثر شبکه ای موجب میشود که کالاها و خدمات معین بکارگرفتهشده در سطحی گسترده، برای مشتریان جدید در مقایسه با کالاها و خدمات رقیب، جذابتر بنظر برسد.

شبکههای اجتماعی با بیشترین تعداد عضویت، برای کاربران جدید جذابتر بنظر میرسند زیرا این افراد میدانند که ممکن است همکاران یا دوستان آنها نیز در این شبکهها حضور داشته باشند.

در این نوع از انحصار، دولت به فردی حقوقی یا حقیقی این حق را اعطا میکند که تنها تهیهکننده یک کالا یا خدمت باشد.

در انحصار دولتی، بنگاهی اقتصادی تحت نظارت مستقیم دولت، انحصار را برقرار میکند و قوانین و مقررات منعکننده رقابت یا حفظ کنترل انحصاری بر عوامل تولید برای دولت، انحصار را حفظ میکنند. در بازار انحصار کامل یا انحصار مطلق، تنها یک عرضهکننده داریم اما با افزایش تعداد عرضهکنندگان از انحصاری بودن این بازار کاسته و به حالت رقابتی نزدیک میشود. افزایش ناگهانی قیمت نفت بعد از سال 1973 تأثیرات مهمی بر اقتصاد کشورهای صادرکننده نفت گذاشته است.

همه این قراردادها از زمان اعمال مجدد تحریمهای آمریکا در سال ۲۰۱۸ با تاخیر یا تغییر مواجه شدند. این که تنها یک فرد یا شرکت تصاحب یک منبع را در اختیار داشته باشد، قدرت افزایش قیمت را – به میزانی بیشتر از هزینه نهایی – در اختیار او قرار میدهد. در بازار انحصار کامل، تنها یک فرد یا شرکت عرضهکننده کالاها و خدمات وجود دارد. دلایل متعددی برای بوجود آمدن بازار انحصاری وجود دارد.

از جنبهای این بازار شبیه به بازار انحصاری است و شرکت های موجود در آن میتوانند در کوتاهمدت به سودهای کلانی دست پیدا کنند. در انحصار دولتی، دارنده انحصار، خود دولت و گروهی از افراد هستند که تصمیمات خود را در بنگاههای اقتصادی زیرمجموعه مستقیم دولت اتخاذ میکنند.

این نوع از ساختار بازار، زیرمجموعه سیاست گذاریهای رقابتی به شمار نمیرود. صرفههای مقیاس و اثر شبکهای دو نوع از موانع ورود به بازار به شمار میروند. با اینکه، بازار انحصاری و بازار رقابت کامل در دو سر طیف انواع بازارها در اقتصاد قرار دارند، بازار رقابت انحصاری در جایی میانه این طیف قرار میگیرد. بنابراین، بین فروشندگان برای تصاحب سهم بیشتر در بازار، رقابت وجود دارد.

درآمد نهایی در بازار انحصار کامل شیبی نزولی دارد و با قیمت محصول متفاوت است. در بازار انحصار کامل، منحنی درآمد نهایی و تقاضای نهایی از یکدیگر متمایز هستند و شیبی نزولی دارند. منابع آگاه در صنعت نفت به «میامی هرالد» گفته اند تولید نفت ونزوئلا در ماه دسامبر 2020 (ماه گذشته میلادی) بهطور متوسط به 900 هزار بشکه در روز رسیده است و میتواند در ماه ژانویه (ماه جاری میلادی) به 850 هزار بشکه در روز برسد که این امر بیشتر به لطف محموله های منظم تینر از ایران رخ داده است که به ونزوئلا اجازه داد تا کاهش تولید داخلی را جبران کند.

سهم بازار د بیرز از ۹۰ درصد در دهه ۱۹۸۰ میلادی به ۴ درصد در سال ۲۰۱۲ میلادی رسید. این پژوهشگران بر این باورند که در کشور هلند، منابع گازی نامتعارف میتواند جایگزین مناسبی برای گازهای متعارف باشد که حدود 25 سال آینده به طور قابل ملاحظهای کاهش خواهد یافت.